۵ بازی برای تمرین گوش دادن کودک به دستور و رعایت نوبت قبل از مدرسه
یکی از مهارت‌هایی که کودک پیش از ورود به مدرسه به آن نیاز دارد، توانایی گوش دادن به دستور، منتظر ماندن و رعایت نوبت است. کودک در کلاس باید بتواند برای مدت کوتاهی به توضیح معلم توجه کند، قبل از شروع فعالیت دستور را بشنود و در بازی‌ها یا فعالیت‌های گروهی برای نوبت خود منتظر بماند.
خبر خوب این است که برای تمرین این مهارت‌ها نیازی به کلاس یا تمرین‌های خشک ندارید. چند بازی ساده می‌تواند فرصت خوبی برای تمرین توجه، خودکنترلی و رعایت قانون ایجاد کند. در ادامه ۵ بازی برای تقویت گوش دادن کودک را معرفی می‌کنیم که در خانه یا مهدکودک قابل اجرا هستند.
چرا گوش دادن و رعایت نوبت قبل از مدرسه مهم است؟
کلاس درس محیطی است که کودک دائماً با دستورهای کوچک روبه‌رو می‌شود؛ مثل «دفترت را باز کن»، «مدادت را بردار»، «صبر کن تا نوبتت شود» یا «اول این کار را انجام بده و بعد سراغ مرحله بعد برو».
هدف این نیست که کودک همیشه ساکت و کاملاً مطیع باشد. هدف این است که به‌تدریج بتواند چند ثانیه مکث کند، به دستور توجه کند، قانون ساده بازی را به خاطر بسپارد و قبل از عمل کمی فکر کند.
بهتر است این مهارت‌ها را در قالب بازی تمرین کنید؛ چون کودک در بازی بارها فرصت دارد اشتباه کند، دوباره امتحان کند و بدون احساس شکست مهارتش را بهتر کند.
بازی ۱: چراغ قرمز، چراغ سبز
این بازی یکی از ساده‌ترین روش‌ها برای تمرین توقف قبل از عمل است.
روش بازی: کودک چند متر دورتر از شما بایستد. وقتی می‌گویید «چراغ سبز»، اجازه دارد به سمت شما حرکت کند و وقتی می‌گویید «چراغ قرمز»، باید همان لحظه بایستد.
اگر حرکتش ادامه پیدا کرد، نیازی به سرزنش نیست. فقط بازی را دوباره شروع کنید.
برای سخت‌تر کردن بازی: سرعت گفتن چراغ قرمز و سبز را تغییر دهید یا بعداً یک فرمان سوم مثل «چراغ زرد = آهسته حرکت کن» اضافه کنید.
این بازی به کودک فرصت می‌دهد بین شنیدن یک دستور و انجام حرکت، توجه و کنترل بیشتری داشته باشد.
بازی ۲: فقط وقتی گفتم
این بازی شبیه بازی معروف «Simon Says» است و برای تمرین گوش دادن دقیق به دستور کاربرد دارد.
به کودک توضیح دهید فقط دستورهایی را انجام دهد که قبل از آن عبارت «فقط وقتی گفتم» آمده باشد.
مثلاً بگویید:
- فقط وقتی گفتم، دستت را بالا ببر.
- فقط وقتی گفتم، یک بار بپر.
- دست بزن!
- فقط وقتی گفتم، بچرخ.
در دستور سوم کودک نباید کاری انجام دهد، چون عبارت تعیین‌شده را نشنیده است.
ابتدا بازی را آهسته انجام دهید. وقتی کودک قانون را یاد گرفت، سرعت را کمی افزایش دهید.
بهتر است خود کودک هم گاهی نقش دستوردهنده را داشته باشد. این کار باعث می‌شود قانون بازی را از زاویه دیگری تجربه کند.
بازی ۳: ساخت برج نوبتی
برای این بازی فقط چند مکعب، لگو یا قطعه ساختنی لازم دارید.
شما یک قطعه روی برج می‌گذارید و بعد نوبت کودک است. قانون ساده است: هر نفر فقط در نوبت خودش یک قطعه اضافه می‌کند.
اگر کودک خواست دو قطعه پشت سر هم بگذارد، بدون دعوا بگویید: «الان نوبت منه؛ بعد دوباره نوبت تو می‌شه.»
وقتی کودک توانست این قانون را رعایت کند، می‌توانید بازی را کمی سخت‌تر کنید؛ مثلاً هر نفر باید قبل از گذاشتن قطعه، رنگ آن را بگوید یا فقط از یک رنگ مشخص استفاده کند.
این بازی علاوه بر رعایت نوبت، فرصت خوبی برای تمرین انتظار کوتاه و پیروی از قانون مشترک است.
بازی ۴: دستور دو مرحله‌ای
بعضی کودکان یک دستور ساده را انجام می‌دهند، اما وقتی دو مرحله پشت سر هم گفته می‌شود، یکی از آن‌ها را فراموش می‌کنند.
برای تمرین، ابتدا از دستورهای بسیار ساده استفاده کنید:
«برو توپ را بردار و روی صندلی بگذار.»
یا:
«مداد قرمز را بردار و کنار دفتر بگذار.»
اگر کودک فقط یک بخش را انجام داد، جمله را کوتاه‌تر کنید و دوباره امتحان کنید.
وقتی انجام دستور دو مرحله‌ای برایش آسان شد، می‌توانید کم‌کم دستورها را تغییر دهید؛ اما نباید بازی آن‌قدر سخت شود که کودک مرتب شکست بخورد.
هدف، تمرین توجه و به خاطر سپردن چند مرحله کوتاه است؛ نه امتحان گرفتن از کودک.
بازی ۵: تغییر قانون
این بازی برای کودکانی مناسب است که چهار بازی قبلی را تا حدی یاد گرفته‌اند.
ابتدا یک قانون تعیین کنید:
«وقتی من یک بار دست زدم، تو بپر.»
چند بار بازی را اجرا کنید. سپس بگویید:
«از حالا قانون عوض شد؛ وقتی یک بار دست زدم باید بنشینی.»
کودک باید قانون قبلی را کنار بگذارد و قانون جدید را اجرا کند.
می‌توانید از رنگ‌ها هم استفاده کنید؛ مثلاً ابتدا کارت سبز به معنی حرکت باشد و بعد قانون را عوض کنید و کارت سبز به معنی توقف شود.
تغییر قانون به کودک فرصت می‌دهد تمرین کند که همیشه اولین واکنش خودش را انجام ندهد و به قانون جدید توجه کند.
چطور این بازی‌ها را متناسب با سن کودک سخت‌تر کنیم؟
اصل مهم این است که بازی باید کمی چالش‌برانگیز باشد، اما کودک را کلافه نکند. اگر کودک دائماً اشتباه می‌کند، احتمالاً بازی بیش از حد سخت شده است.
می‌توانید به‌تدریج یکی از این موارد را تغییر دهید: مدت انتظار را چند ثانیه بیشتر کنید، یک قانون دیگر اضافه کنید، دستورها را از یک مرحله به دو مرحله افزایش دهید یا اجازه دهید کودک خودش مسئول اجرای قانون بازی شود.
بهتر است هر بار فقط یک بخش را سخت‌تر کنید.
اگر کودک دستور را گوش نداد چه کنیم؟
اول مطمئن شوید دستور کوتاه و قابل فهم بوده است. بهتر است قبل از گفتن دستور، توجه کودک را جلب کنید و به جای چند جمله پشت سر هم، درخواست روشن و مشخصی مطرح کنید.
مثلاً به جای «چرا وسایلت همه جا ریخته؟ زود باش همه را جمع کن و لباس هم بپوش» بگویید:
«لطفاً اول لگوها را داخل جعبه بگذار.»
بعد از انجام آن، مرحله بعد را بگویید.
در بازی‌ها هم اشتباه کودک را به دعوا تبدیل نکنید. دوباره قانون را یادآوری کنید و فرصت دیگری بدهید.
گوش دادن و خودکنترلی چه ارتباطی با هم دارند؟
برای گوش دادن به دستور، کودک فقط نباید صدا را بشنود؛ گاهی لازم است واکنش فوری خودش را متوقف کند، چند لحظه صبر کند و بعد متناسب با قانون عمل کند.
اگر می‌خواهید بازی‌های بیشتری برای تمرین توقف، صبر و کنترل رفتار یاد بگیرید، مقاله
کنترل تکانه و خودکنترلی در کودکان
را هم مطالعه کنید.
چه زمانی باید بیشتر بررسی کنیم؟
اینکه کودک گاهی عجله کند، وسط حرف بپرد یا یک دستور را فراموش کند به‌تنهایی به معنی وجود مشکل خاصی نیست. سن کودک، خستگی، هیجان، محیط شلوغ و سخت بودن دستور هم می‌توانند روی عملکرد او اثر بگذارند.
اگر مشکلات توجه به دستور یا رعایت نوبت شدید و مداوم است و در چند محیط مثل خانه، مهد یا مدرسه باعث اختلال جدی در فعالیت‌های روزمره می‌شود، بهتر است والدین موضوع را با متخصص کودک بررسی کنند.
تمرین ساختاریافته برای آمادگی کلاس اول
گوش دادن، رعایت نوبت و خودکنترلی فقط بخشی از مهارت‌های آمادگی مدرسه هستند. استقلال، مهارت‌های حرکتی، توجه، زبان، آمادگی خواندن و مفاهیم پایه ریاضی نیز اهمیت دارند.
اگر می‌خواهید این مهارت‌ها را به‌صورت مرحله‌به‌مرحله با کودک تمرین کنید، می‌توانید جزئیات
دوره جامع آمادگی ورود به کلاس اول
را ببینید.
سؤالات پرتکرار
کودک چند دقیقه باید بتواند منتظر نوبتش بماند؟
برای همه کودکان زمان ثابت و یکسانی وجود ندارد. سن، تجربه و نوع فعالیت مهم هستند. بهتر است از انتظارهای کوتاه شروع کنید و زمانی که کودک موفق می‌شود، مدت انتظار را به‌تدریج افزایش دهید.
اگر کودک دستور را گوش نمی‌دهد چه کنیم؟
دستور را کوتاه، روشن و متناسب با سن کودک بیان کنید. ابتدا توجه او را جلب کنید و به جای چند دستور هم‌زمان، از یک مرحله شروع کنید.
این بازی‌ها برای کودک دارای ADHD هم مناسب‌اند؟
این بازی‌ها می‌توانند برای تمرین توجه، توقف و نوبت‌گیری مفید باشند، اما جایگزین ارزیابی یا برنامه تخصصی کودک نیستند. اگر کودک مشکلات قابل توجه و مداومی دارد، تمرین‌ها بهتر است متناسب با شرایط او تنظیم شوند.
چند بار در هفته این بازی‌ها را انجام دهیم؟
جلسه‌های کوتاه و منظم معمولاً از تمرین‌های طولانی بهترند. می‌توانید چند بار در هفته و هر بار برای مدت کوتاه یکی از بازی‌ها را اجرا کنید و زمانی که هنوز کودک علاقه دارد بازی را تمام کنید.
جمع‌بندی
برای تقویت گوش دادن و رعایت نوبت لازم نیست کودک را پشت میز بنشانید و تمرین رسمی انجام دهید. بازی‌هایی مثل چراغ قرمز و سبز، دستور شرطی، برج نوبتی، دستور دو مرحله‌ای و تغییر قانون، فرصت‌های طبیعی برای تمرین توجه و خودکنترلی ایجاد می‌کنند.
مهم‌تر از درست انجام دادن تمام بازی‌ها، ادامه دادن تمرین در فضایی آرام و بدون سرزنش است. مهارت‌های کلاس‌پذیری به‌تدریج و با تجربه‌های کوچک روزمره شکل می‌گیرند.
منابع
Harvard Center on the Developing Child – Executive Function
دیدگاه خود را بنویسید